19 marca mija 61 lat od egzekucji Stanisława Wawrzeckiego, skazanego w tzw. aferze mięsnej. Dla jednych to symbol korupcji w PRL, dla innych — przede wszystkim symbol państwa, które własną niewydolność przykrywało pokazowym procesem i karą śmierci. Dziś, gdy wracają pomysły radykalnego ograniczania spożycia mięsa, warto zadać pytanie: czy historia czarnego rynku mięsnego może kiedyś wrócić w nowej formie?
Dla starszego pokolenia to nie jest abstrakcja z podręcznika historii. Puste haki, towar „spod lady”, znajomości ważniejsze niż pieniądze i państwo, które nie rozwiązywało problemów, tylko szukało winnych — tak wyglądała codzienność Polski Ludowej. Właśnie na tym tle wybuchła tzw. afera mięsna, jedna z najgłośniejszych spraw gospodarczych PRL.
Jej najbardziej znaną postacią stał się Stanisław Wawrzecki. Nie był jedynym oskarżonym, ale to on zapłacił najwyższą cenę. Wyrok śmierci wykonano 19 marca 1965 roku przez powieszenie. Po latach ta sprawa stała się jednym z najmocniejszych dowodów na to, że komunistyczne państwo nie walczyło wyłącznie z nadużyciami, lecz także urządzało polityczne widowisko. W systemie, który nie potrafił zapewnić normalnego zaopatrzenia, łatwiej było wskazać „winnych” niż przyznać, że sam model gospodarczy był wadliwy.
I właśnie dlatego ta rocznica nie jest wyłącznie wspomnieniem o minionej epoce. To także przestroga. Bo mechanizm pozostaje ten sam: gdy władza lub wpływowe środowiska próbują zbyt mocno ingerować w codzienne wybory ludzi, wcześniej czy później pojawia się opór. A gdy pojawia się opór wobec ograniczeń, bardzo szybko rodzi się szara strefa.
Dziś podobne pytania wracają w nowym kontekście. W debacie o klimacie, transformacji żywnościowej i globalnych zmianach coraz częściej pojawiają się postulaty mocnego ograniczania spożycia mięsa. W przestrzeni publicznej krąży również liczba 16 kilogramów mięsa rocznie na osobę jako model docelowego spożycia. I choć nie jest to obecnie żaden powszechnie obowiązujący limit prawny dla obywateli, sam kierunek tej debaty budzi emocje.
Nie dlatego, że ktoś już dziś wprowadza kartki na schabowego. Problem leży gdzie indziej. Jeżeli przez lata obywatel słyszy, że dla „wyższego dobra” ma jeść mniej, podróżować mniej, ogrzewać mniej i konsumować mniej, to z czasem zaczyna widzieć w polityce klimatycznej nie zachętę, ale presję. A gdy do tej presji dojdą rosnące ceny, nowe obciążenia, ograniczenia produkcji i coraz bardziej agresywna narracja wobec hodowli czy spożycia mięsa, wówczas pojawia się pytanie całkiem realne: czy nie powstanie nowy czarny rynek mięsny?
Historia PRL pokazuje, że czarny rynek nie rodzi się z samej chciwości. Rodzi się przede wszystkim z niedoboru, reglamentacji i nadmiernej kontroli. Tam, gdzie legalny obrót staje się zbyt drogi, zbyt trudny albo moralnie stygmatyzowany przez władzę, natychmiast znajduje się ktoś, kto zaczyna handlować poza systemem. Najpierw po cichu. Potem coraz szerzej. Tak było w PRL. I tak może być zawsze, gdy polityka zaczyna walczyć z ludzkimi przyzwyczajeniami nie argumentem, lecz naciskiem.
Dlatego 61. rocznica śmierci Wawrzeckiego powinna skłaniać nie tylko do historycznej refleksji, ale i do zadania prostego pytania o przyszłość. Czy pod hasłami ratowania świata nie buduje się przypadkiem nowy model kontroli codziennego życia? Czy zamiast wolnego wyboru nie pojawi się kiedyś system ekonomicznego lub administracyjnego wypychania mięsa z polskich stołów? I wreszcie: czy wtedy znów nie usłyszymy, że winni są nie autorzy złych decyzji, lecz ci, którzy próbują te decyzje obchodzić?
Wawrzecki stał się symbolem epoki, w której państwo karało ludzi za skutki własnej niewydolności. Ta lekcja pozostaje aktualna także dziś. Bo ilekroć władza próbuje urządzać obywatelowi życie aż do zawartości talerza, tylekroć wraca stare prawo historii: przymus rodzi opór, a opór bardzo często rodzi czarny rynek.